umut barış sandal.

kolektivist hareketler, özellikle aristokrasi altında emeği sömürülen insanların; başvurduğu, takip ettiği veya oluşturduğu doğal bir başkaldırı yöntemidir. bu hareketlerin ilk örneklerinden biri olan mazdekizm, 6. yüzyılın başlarında (524-531) sasani imparatorluğu bünyesinde ortaya çıkan, yüz binlerce insanın uğrunda katledildiği köylü isyanının başlıca doktriniydi. bizansla onyıllar süren savaşların ve dönemin imparatorları khusrav ve kavad’ın değiştirdiği vergi sistemi altında ezilen köylüler, mazdek’in sunduğu kolektivist fikirleri benimseyip aristokrasiye karşı ayaklandılar. kimi tarihçiler [örn. durant(1950), crone(1991,1994)], mazdek’in fikirlerini proto-komünizm olarak değerlendirip, bu hareketin komünizmin ilk örneklerinden biri olduğunu savundular. fakat bu anlayış, sermaye düzenine karşı en sert başkaldırı yöntemlerinden biri olan komunizmin; yine sermayedarlar tarafından kolayca karalanmasına, ve çağdaş dünyada yegane ekonomik model olarak kapitalizmin yükselmesine de vesile oldu.

mazdekizm nedir?

mazdekizm en basit tabirle; gnostisizmin*¹ iddia ettiği, insanlığın sorunlarına temel teşkil eden kadınlar, zenginlik, savaş gibi maddiyatın doğurduğu “problemlere” karşı, zerdüşti anlayış çerçevesinde sunulan bir çözüm biçimidir. zerdüştist dualizmin iyi tanrısı ahura mazda, bütün “erkekleri” eşit yaratmış, ve yarattığı dünyanın bütün nimetlerini aralarında eşit bölüşmelerini istemiştir. hiçbir erkek birey, bu nimetleri kendi tekeline alamaz ve paylaşmak dini bir görev olarak addedilir. mazdekizmin esas can alıcı noktası ise bu noktadan çıkar; zira kadınlar, dolayısıyla eşler de ortak mülkün bir parçası sayılır ve paylaşılması emredilir. mazdekizme göre bir erkek, “kişisel mülkü” olarak birden fazla eşe sahip olabilir; fakat eş sahibi olmayan herhangi bir erkek, bu kişinin eşlerinden birini kandırarak veya çalarak bünyesine alabilir veya yalnızca birlikte de olabilir. ayrıca tek bir eşe sahip herhangi bir erkek de kadının rızası olsun veya olmasın, herhangi başka bir erkeğin eşiyle beraber olabilir. zira mazdek, kadınları çiçeklere benzetmiş ve her erkeğin onları küçük düşürmeden koklayabileceğini  iddia etmiştir.  bu durum, mülk olarak kabul edilen her şey için geçerlidir. mazdekizm’de ortak mülkü kontrol eden ve dağıtan bir devlet yapısı yoktur. mazdekist komünün ihtiyaç fazlası olarak nitelendirdiği veya birden fazla kişi tarafından “kullanılabilecek” büyük veya küçükbaş hayvan, tarım aletleri, kadınlar gibi mülk olarak addedilen her şey paylaşılmak zorundadır. mazdekizm aynı zamanda “pasifist” bir anlayıştır. her canlı kutsal sayılır ve vejeteryan beslenme teşvik edilir. insan öldürmek de isyan hali dışında yasaktır.

tarihsel süreç

bu noktada üçüncü yüzyılın başlarında ortaya çıktığı düşünülen zerâdüşti (zaradushti, islam ansiklopedisinde müritleri zeradüştekan olarak geçer) tarikatından bahsetmek gerekir. mazdekist anlayışıyla net bir parallelik gösteren bu tarikat (mülk ve eşlerin paylaşılması), zerdüşt bir keşiş olan zerâdüştün (zaradusht)*² öğretilerini takip eder. mazdek’in bu tarikata mensub olup olmadığı kesin olarak belgelenmediğinden yazı boyunca bu hareket mazdekizm olarak belirtilmiştir.

mazdekizmin, yönetimsel bağlamda ilk örneği sasani imparatoru kavad’ın ilk döneminde (488-496) gerçekleşmiştir. genç bir imparator olan kavad; eş paylaşımını yasalaştırarak, tahminen aristokrasinin “soylu” kanını bulandırmak ve dolayısıyla da miras paylaşımını karıştırırak merkezi monarşiyi pekiştirmek istedi (crone,1994). kavad eş paylaşımını yasalaştırsa da; genel mülkiyeti, dönemin koşullarına da bağlı olarak ortak paylaşıma açamadı. aristokrasi ise buna karşılık, kavad’ı ahlaksızlık ve sapkınlıkla suçlayarak halkı ona karşı örgütledi ve tahttan indirdi. ironik olarak; yaklaşık 30 yıl kadar sonra, aynı sasani halkı, mazdek’in etrafında birleşip büyük çapta bir isyan başlattı. bu fikir değişimine sebep olarak crone(1991), bizansla yıllar boyu süren savaşların, kavad ve onun veliahtı khusrav’ın vergi sistemini değiştirmeye zorladığını, ürettiği ürünlerin belli bir yüzdesiyle vergi ödeyen halkın; bizans modeli olan, ürünün tümüne karşılık verilen ücretin yüzdesiyle ödemeye zorlanmasıyla, aristokrasinin gittikçe zenginleşmesi ve halkın fakirleşmesini gösterir. bu konu hakkında crone dışında diğer tarihçilerin de çeşitli iddiaları var. gaube(1982) kavad’ın bu isyanın baş müsebbibi olduğu, ve khusrav’ın mazdek’i, selefi kavad’ın mirasını temizlemek için, kurgulanmış bir karakter olarak sasani yıllıklarına eklettiği, ve sonraki çağdaş yazarların bu yıllıklara göre bilgilendirildiğini ve yazdığını söyler. zira 5.yüzyılın sasani dışı kaynakları mazdek isminden bahsetmez; khusrav’ın iktidarı (6.yüzyıl) sırasında isyancıların lideri olarak ismi geçer. casadio(1993) ise firdevsi’nin şehname’sine dayanarak kavad’ın mazdek ile görüştüğü ve fikirlerinden etkilendiğini yazar. klima(1957) ise hristiyan kaynaklarının eksik bilgilendirildiğini ve mazdek ismini es geçtiklerini söyler. yine bir diğer iddia da (crone,1991) mazdek isminin zerâdüşti tarikatının liderlerine mahsus bir lakap olduğunu ve hareketin 3.yüzyıla kadar dayandığını belirtir. kavad’ın pasifist bir vejetaryen, yani mazdekist öğretiye uygun bir yaşam sürdüğü bilinse de bu isyana öncülük edip etmediği, isyancılardan yana tavır takınıp takınmadığı veya isyanla doğrudan herhangi bir bağlantısı olup olmadığı halen kesin değil.

tahttan indikten sonra, 2 yıl kadar sürgün hayatı yaşayan kavad, 498’de yeniden tahta çıkmış ve ilk dönemindeki radikal politikalarından vazgeçerek, 30 yıl kadar yeniden sasani imparatorluğunu yönetmiş ve vergi sisteminin değişimine zemin hazırlamıştır. halefi khusrav döneminde patlak veren mazdek isyanı, 100,000 kadar köylünün katledilmesiyle son bulmuştur. 

çağdaş dönem ve 200 yıl sonrasının müslüman yazarları*³, mazdekist isyancıları: “zenginden alıp fakire veren”, “zenginlerin saraylarını ve evlerini yağmalayıp eşlerine tecavüz eden zındıklar” olarak tanımladılar. isyandan sonra mazdekizm, 8.yüzyılın sonu ve 9. yüzyıl boyunca, iran coğrafyası ve kuzeyinde; zerdüştilik ve maniheizmle sentezlenerek hürremilik anlayışında yeniden hayat buldu . sasani kontrolünden müslüman-arapların kontrolüne geçen iran coğrafyası halkları, baskıcı abbasi ve emevi rejimlerine karşı hürremiliği benimseyerek onlarca yıl sürecek bir direniş başlattılar. 11.yüzyıl ve sonrasında, özellikle islam coğrafyasında, sonradan gelişen kolektivist akımlar “mazdekistlik, dolayısıyla da hürremilikle” suçlandı ve eşlerini paylaştıkları iddiasıyla sapkın ve ahlaksız olarak nitelendirildiler. 

modern komünizm ve mazdekizm

mazdekizmin kolektivist yapısı ve sasani bünyesinde çıkan isyandan yaklaşık 150 yıl sonrasında dahi, baskıcı halifelik rejimine karşı iran coğrafyasında ortaya çıkan hürremizmin sütunlarından biri olması özelinde, onun modern komünizme kadar uzanan bir zincirin ilk halkası olduğu iddiası ortaya atılabilir. keza komünizme bir meşruiyet kazandırmak isteyen, onun tarih boyunca aristokrasi altında ezilen halkların doğal bir başkaldırı metodu olduğunu, pür bir felsefik yaklaşımdansa, halk nezdinde temellenen ve karşılık bulan bir fikir olduğunu savunan yazarlar, mazdekizmi tarihsel bir dayanak olarak da kullandılar. ancak bu yazıların özünde propaganda amacıyla yazılmış olması, bu yazarların; mazdekizm ve sonrasında ortaya çıkan hürremizmin, aslında erkek egemen birer toplum önerdiğine ve eş paylaşımının her ikisinde de mevcut birer gerçeklik olduğuna değinmemelerine de sebep oldu. bu minvalde yazılan yazıların, karşıt veya merkezci fikirler tarafından kolayca karalanabilir , halk nezdinde karşılık bulması engellenebilir yapıtlar olduğu ortadadır. kadınları da üretim aracı olarak gören, metalaştıran kapitalistlerin karşıt propagandalarına, bu iddiadan temellenen yazılar, ancak çanak tutabilir.

yazıda da bahsedildiği gibi, mazdekizm dini ve mistik bir temelden şekillenir; halktan temellenmez. mülki eşitliği de yalnızca tarikata mensub erkekleri kapsar, keza evrensel, veya başka bir değişle, kapsayıcı bir dava değildir.  dolayısıyla; 6.yüzyıl boyunca, bizansla süren savaşların getirdiği ekonomik yükün altında ezilen, isyan etmeye hazır sasani halkının başkaldırısına, mazdekizm yalnızca ideolojik bir kılıf teşkil eder. zira sasani halkı, mezkur isyandan 30 yıl kadar önce, kavad’ın mazdekist politikalarına karşı da isyan etmiştir. 

anlaşılacağı üzere, bu isyanların asıl nedeni, mazdekizmle halka aşılanan bir sınıf bilinci ve çatışması değil, yalnızca dönemsel olarak yaşanan ekonomik buhrandır. sonrasında gelişen hürremizm ise, abbasi ve emevi halifeliği tarafından empoze edilmeye çalışılan hanefi islama karşı, bölge halkının zerdüştilik, maniheizm ve mazdekizm gibi; arap işgali öncesinde benimsedikleri, etkilendikleri anlayışlar çerçevesinde gelişen bir islam yorumlaması olarak okunabilir. mazdekizm gibi, hürremilik de bir sınıf çatışması ortaya çıkarmamış; yalnızca mevcut rejimden rahatsız olan halkın isyanına ideolojik bir meşruiyet sağlamıştır.

buna karşılık komünizm, bünyesinden çıkan muharrer ürünler ışığında, evrensel bir sınıf mücadelesi neticesinde doğacak sınıfsız bir toplumu, ve dolayısıyla da cinsiyet, ırk, dil, din ayrımına mahal vermeyecek bir sosyal yapıyı oluşturmayı amaçlar. dini veya mistik bir temel teşkil etmez, çıkış noktası eşitsizliktir. özetle isyan ateşinin kıvılcımı değil, yakıtı olmayı amaçlar. bütün bu argümanlar çerçevesinde, sonuç olarak mazdekizmi komünizmin ilkel bir versiyonu, yani proto-komünizm olarak değerlendirmek, anakronizmden başka bir şey doğurmaz.

kaynakça

casadio, g. (1993). mani versus mazdak: the prophet and his king in pre-ıslamic ıran. new york, ny: new york university.

crone, p. (1991). kavad’s heresy and mazdak’s revolt. cambridge: cambridge university press.

crone, p. (1994). zoroastrian communism. cambridge: cambridge university press.

durant, w. (1950). the age of faith. new york, ny: simon & schuster.

gaube, h. (1982). mazdak: historical reality or invention? studia ıranica, 11(1), 111–122.

klíma, o. (1957). mazdak. new york, ny: arno press.

dipnotlar

*¹ mistik bir felsefi yaklaşımdır. mazdekizmin aksine, maddiyatın ortaklaşa kullanımını değil; maddiyattan tamamen uzaklaşmayı amaçlar. vazgeçici (renunciatory) bir anlayıştır.

*² maniyle çağdaş (d. 276) zerdüşt bir keşiş. ismi bir lakap olarak düşünülebilir. zerdüştlüğün (zoroastrianizm) peygamberiyle aynı kişi değildir. 

*³ ıbn qutayba, al-dinawari, at-tabari, al-masudi vs.