bartu yalçın.

neden ve nasıl olmuş da ülkemiz, antik çağların parlak ihtişamından britanya öncesi dönemin çaresizliğine düşmüştür? cevap şudur: brahman efendiler karşısında ezilen kastlar yenilgiye uğramış, maddecilik idealizm tarafından mağlup edilmiş, hindistan’ın uygarlık ve kültürü çökmeye başlamıştır. bu süreç ulusal bağımsızlığın kaybıyla sonuçlanmıştır.

e.m.s namboodiripad

hindistan’ın güneybatısındaki malabar kıyısı şehirleri; kendileriyle alışverişe gelen roma’nın horreum gemilerinden beri kürenin pek çok yerine ellerini uzatan, farklı kıtalardan insanların dini, kültürel ve mimarî mirası ile renkli baharatlara ev sahipliği yapan sokaklarla donanmıştır. kerala eyaletinin yönettiği bu bölgede asya filleri, mango ağaçları ve komünist insanlar yaşar.

hindistan’ın politik laboratuvarı olarak bilinen kerala, sandık yoluyla iktidara gelen komünistlerin kurduğu tarihteki ikinci hükümete ev sahipliği yaptı. 1957’de karizmatik lider e.m.s namboodiripad önderliğinde cpı (hindistan komünist partisi), “parliamentary road to socialism” stratejisini örneklemek üzere, kısa süreliğine olsa da, iktidar oldu (chakrabarty, 1982). daha sonra komünistler kerala’da statülerini korurken benzer ideolojik vizyon ve programlara sahip partilerle koalisyon hükümeti kurarak türlü deneylere imza attılar. marxist- leninist öğretinin demokratik parlamenter kurumlarla uyumunu bina ederken devrimci kadroları da hoşnut bırakma çabası, keralalı komünistleri avrupa sosyal demokrasileriyle benzer bir örüntüye sürükledi. barışçıl geçiş denemesinin kritik bir örneği olarak kerala bu yazıda farklı boyutlarıyla mütalaa edilecek.

kerala, 1956 senesinde bugünkü haliyle eyalet olarak kurulup hemen sonraki sene vatandaşlarını sandığa çağırdı. 1957’de ilk kez kurulan sandıklardan namboodiripad önderliğinde seçime giren cpı tek başına iktidar olarak çıktı. eyaletin büyükşehirlerini ve ekonomik temelini tesis eden malabar kıyısı tarım işçileri, kolonyel zorbalar tarafından sert şekilde empoze edilen kast piramidinin üst bölgesinden güçlü toprak sahiplerinin (brahmin jannis) altında yaşayarak yoğun bir sömürüye maruz kalmıştı. hindistan’ın kritik geçiş dönemlerinde de bu bölge komünist ayaklanmalara sahne olmuştu (ayyar, 1966). bölgenin ayaklanmalar tarihine binaen namboodiripad eşliğinde cpı, kongre karşısında stabil ve demokratik bir refah devleti kuracağına bilhassa aşağı kastlardan seçmenleri ikna etmiş, köylüler içerisinde güçlü bir taban organizasyonu inşa ederek toprak reformları ve birleşik bir sol üzerine söylemler geliştirmişti (sunilraj & heath, 2021). yerel organizasyonları ayakta tutan militer liderler, partiyle ve onun devrimci yoluyla hem ideolojik hem duygusal bağlar kuruyordu. 1957 seçimlerinden birinci çıktıktan sonra cpı, bu grupların taleplerini liberal demokrasinin sınırları içerisinde karşılamak durumundaydı. teorik köklerini bernstein’in revizyonist sosyal demokrasi anlayışı ile leninist kurumsal dönüşüm tahayyülünün kesişiminde bularak bir toplumsal dönüşümü kurumsallaştırmak için kolları sıvayan parti, 1959’da radikal bir adım olarak ‘toprak ilişkileri yasası’nı çıkardı. haziran’da kanunlaşarak kritik bir kilometretaşı olan  bu yasa, üst kastları oluşturan azınlığın fakir köylü yığınları üzerindeki sosyal ve ekonomik dominasyonunu kırmakla kalmadı, aynı zamanda kast karşıtı bir sosyokültürel hareketlenmenin, bir çeşit kültürel devrimin, başlangıç noktası oldu. o güne değin hindistan üzerinde yapılmış en radikal toprak reformlarına imza atan cpı hükümeti, böylece kudikidappukar ismiyle tanınan, ağalarının topraklarında çalışarak yaşayan emekçilere yasal müdafaa ve uygun ücret karşılığı çalıştıkları toprakları satın alma hakkı sağladı. toprak sahipliğine sınırlama getiren hükümet, 15 dönüm üzerinde kalan özel mülkiyeti ele geçirip fakir ve marjinalize edilmiş komünitelere dağıttı. kırsal alanda eşitsizliği dengeleyen toprak reformları, aynı zamanda ortalama ömür süresini ve okuryazarlığı arttırdı. sağlık inisiyatiflerinin yaygınlaşması ve komünistlerin eğitime verdiği stratejik önem sebebiyle günümüzde kerala, halen hindistan eyaletleri arasında okuryazarlık ve ortalama ömür süresi bakımından en ileride gelmektedir (panikar & soman, 1984). kilise, kongre ve çeşitli kast gruplarının birleşimiyle kısa ömürlü cpı hükümeti 1959 senesinde merkez hükümet tarafından feshedildi. binaenaleyh, bu politikalar parti ve seçim sistemlerinde istikrarı da beraberinde getirdi; koalisyon dönemine kadar seçmenler, beklentiler ve somut kriterlere göre oy kullanma eğilimi gösterdi (heath, 2021). namboodiripad önderliğinde yakılan reform ışığı, sonraki onyıllarda kerala modeline yol göstermeye devam etti.

parti içindeki marksistler, revizyonist sosyal demokratları sınıf mücadelesinden uzaklaşmak ve ulusal hindistan kongresi ile uzlaşma eğiliminde olmakla itham ettikten sonra, 1962 çin savaşının da oluşumuna katkı sağladığı farklı bloklara dağıldı ve cpı(m) (hindistan komünist partisi [marksist]) 1964 senesinde meydana geldi (chakrabarty, 1982). cpı’ın yeni halefi, seçimler tarihi boyunca daha başarılı olmayı başararak 1967 senesinde yedi partinin başını çektiği bir koalisyon hükümeti kurmayı başardı. bu çok partili hükümet deneyi, 70’lerde iktidarın sık sık kongre ve sol partiler arasında el değiştirmesine sebep oldu. sonraki onyıla girerken, 1980’de, kerala siyasetinin sonraki elli yılını belirleyecek iki fraksiyon, ldf (sol demokratik cephe) ve udf (birleşik demokratik cephe) kuruldu. kerala’da seçimler bugün de mevzubahis iki koalisyonun yarışıyla belirlenmektedir. yerel yönetimlerin de güçlenmesiyle, barışçıl geçiş sürecinin önemli başka bir adımı ldf’nin 1996 seçimlerinde gösterdiği başarı sonrasında atıldı.

halk planı kampanyası (1996) inisiyatifi kerala modelinin en cüretkar denemelerinden biri olarak dokuzuncu beş yıllık kalkınma planı kapsamında ortaya çıktı. bütçenin yüzde kırkı gibi iddialı bir miktarı yerel meclislere aktarma yoluyla demokratik planlamayı doğrudan halkın katılımına açan kampanya ile kerala, yönetim şeklinde radikal bir değişikliğe gitti. komüniteler, spesifik ihtiyaçları doğrultusunda yerel kalkınma planları uygulamaya koyarken vatandaşlar yerel meclisler aracılığıyla doğrudan yönetime katıldı (ısaac, 1997). kadınların önderlik ettiği kudumbashree gibi programlar yoksulluğun azaltılması ve toplumsal cinsiyet eşitliği adına bir dönüm noktası oluşturdu. kampanya, kerala deneyiminin şahsına münhasır ’ideolojik vizyon – müesses nizam’ sıkışıklığında başvurmak durumunda kaldığı tabana tabii, inovatif çabayı gözler önüne serdi.

kerala örneği, barışçıl dönüşüm vizyonu sınırlarında kıymetli adımlar atmış olsa da tarih boyunca katı önlemler eşliğinde uygulanmış kast sistemini tam anlamıyla alaşağı edemedi. bazı yazarlara göre, toprak sahipliğinin bir derece lağvedilmesi kast sisteminin getirdiği sorunları tamamen çözmedi. tarih boyunca marjinalleştirilmiş ve köleleştirilmiş ezhava, dalit gibi komünitelerin temsiliyeti arttırılmış da olsa, özellikle toprak reformu zamanı pastadan onlara verilen küçük pay ekonomik özgürlüğü müjdelemedi (devika, 2010). kilise’nin eğitime etkisi ve müslüman komünitelerin kimlik siyaseti, eyaletteki dini kutuplaşmayı korurken iki koalisyon arasında gidip gelen seçimler, seçmenlerin koalisyonlara duyduğu tarihsel aidiyeti ve nihayetinde kutuplaşmayı arttırdı (sunilraj & heath, 2021). 90’lardan bu yana artarak devam eden neoliberal reformlar, sosyalist refah modelinin temelini aşındırdı. bu bağlamda artagelen özel eğitim ve sağlık kurumları bir maliyet enflasyonu, “mediflation”, yaratarak yoksul kesimi yeniden piyasa baskısı altında bırakmaya başladı (oommen, 2008). komünist yönetim, kadınları kamusal yaşama dahil etmiş olsa da bu katılım çoğu kez “özverili anne-yurttaş” idealinde sınırlandı. kadın, üretici ya da siyasi fail olarak değil, ailenin istikrarını koruyan bir tür “ahlak taşıyıcısı” göreviyle portrelendirildi. böylece devlet, modern patriyarkal ahlakının yeni bir biçimini türetmiş oldu (devika, 2010).

kerala deneyimi, yirminci yüzyılın sömürge sonrası dünyasında halkın kaderine dair yazılmış en umutlu hikâyelerden biri olarak okunabilir. devrimi askerî mücadele yerine sandık üzerinden kurgulama çabasındaki komünistler; yasalarla tarih boyunca yoksullaştırılmış kitleleri kaderlerini tayin etmek üzere mobilize etmek istediler. neticede elde ettikleri kazanımlar ise eşitlikten ziyade sürdürülebilir yönetim ve uzlaşmanın eseri oldu. reformların devrimi ikame ettiği yerde halk; yalnızca daha adil bir düzenin değil, daha uslu bir yoksulluğun öznesi kılındı. barışçıl geçiş, nihayetinde müesses düzenin duvarlarını süsleyen bir fresk olarak kalıp duvarın kendisini yıkmayı başaramadı. toprak yeniden bölüştürüldü ama mülkiyetin anlamı değişmedi. kadınlar yerel meclislere girdi ama patriyarkal ahlak, yaşamın dilini hâlâ belirliyor. kerala’nın hikâyesi bu yönüyle tamamlanmış bir zafer değil, sürekli bir diyaloğun tarihi. burada sosyalizm; dogmatik bir nihai hedef değil, sürekli yeniden kurulan bir toplumsal diyalog. halk; her seçimde, her yerel meclis toplantısında, her yeni reform önerisinde bu diyaloğu yeniden üretiyor. böylece “barışçıl geçiş” bir dönüşüm sürecinden ziyade siyasal kültür hâline geldi.

kaynakça

animalia. (n.d.). animals of kerala. retrieved october 23, 2025, from https://animalia.bio/kerala

ayyar, k. v. k. (1966). a short history of kerala. ernakulam, ındia: pai & company.

chakrabarty, d. (1982). communism in ındia. ın r. guha (ed.), subaltern studies ı: writings on south asian history and society (pp. 139–174). oxford university press.

devika, j. (2010). egalitarian developmentalism, communist mobilization, and the question of caste in kerala state, ındia. the journal of asian studies, 69(3), 799–820. https://doi.org/10.1017/s0021911810001506

ısaac, t. m. t. (1997). people’s campaign for decentralised planning in kerala. economic and political weekly, 32(3), 128-136.

kaul, n., & kannangara, n. (2023). the persistence of political power: a communist “party village” in kerala and the paradox of egalitarian hierarchies. ınternational journal of politics, culture, and society, 36(2), 227–257. https://doi.org/10.1007/s10767-021-09411-w

namboodiripad, e. m. s. (2010). history, society and land relations: selected essays. new delhi, ındia: leftword books.

oommen, m. a. (2008, january 12–18). reforms and the kerala model. economic and political weekly, 43(2), 22–25. https://www.jstor.org/stable/40276897

panikar, p. g. k., & soman, c. r. (1984). health status of kerala: paradox of economic backwardness and health development. health transition review, 1(1), 27–37. https://doi.org/10.1016/S0277-9536(84)80044-2

sunilraj, b., & heath, o. (2021). the historical legacy of party system stability in kerala. centre for political studies, jawaharlal nehru university & royal holloway, university of london.