kuzey usman.

yoko ono tüm dünyaya mâl olduğunda sular, beyaz olmayanlar ve kadınlar için şu an olduğundan da soğuktu. ono’nun gelmiş geçmiş en ünlü rock gruplarından birinin gözde vokaliyle beraberliğinin başlaması ve söz konusu grubun dağılması arasında hiç de uzun bir vakit yoktu üstelik. john lennon beatles’dan ayrıldığında yoko ono ile olan evliliğinin henüz ilk yılındaydı. hayal kırıklığına uğrayan hayranlar bir suçlu arıyordu. beatles bittiğine göre de medyanın para sağacak yeni yollar bulması gerekiyordu. grup içerisindeki anlaşmazlıklardan, o zamanlarda lennon’ın hem müziğine hem politik görüşlerine yansıyan değişim göz önünde bulundurularak, ono sorumlu tutuldu. birkaç sene daha john lennon olmadan kâğıt üzerinde varlığını devam ettirecek grubun diğer üyeleri de açık açık lennon’ın aşk hayatının çalışma düzenini sekteye uğrattığından bahsediyordu. medya; yoko ono’ya fiziksel görünümü, cinsiyeti, etnik kökeni, uyuşturucu kullanımı iddiaları ve avant-garde sanat anlayışı üzerinden hakarete varan eleştiriler yöneltti. hayranların da ırkçı ve cinsiyetçi ifadeleriyle ono’ya saldırır hale gelmeleri uzun sürmedi. tüm bu cadı avının ardında ise üretken, partnerinin gölgesiyle tanımlanmayı defaatle reddeden feminist bir sanatçı ve inatçı bir barış aktivisti vardı.

yoko ono’nun sanatla ilişkisi varlıklı ve müzisyen ebeveynleriyle geçirdiği çocukluğuna uzanıyor olsa da, ono bu camiaya ilk sağlam adımlarını ancak amerika’ya 1952’de bir öğrenci olarak geldiğinde atmaya başladı. sarah lawrence üniversitesi’nde zamanının önemli sanatçılarından şiir, bestecilik ve klasik piyano dersleri alan ono, modernizm öncesi klasik müziğin katı kurallarından sıkılmaya ve yeni yaklaşımlar aramaya başladı. 12 nota besteciliği (üretilen parçaların çoğunlukla herhangi bir müzikal anahtara ait olmadığı, her 12 nota da kullanılarak eserler meydana getirmenin amaçlandığı müzik akımı) ile avant-garde sularına ayağını batırdı. 60’larda, amerika’yı toprağın altından kasıp kavuran neo-dadaist ‘’fluxus’’ hareketinde önemli bir yer edinmişti bile.

şüphesiz ki bu dönemlerde ono’nun ürettiği çok sayıda işten günümüzde en sık söz edilen ve takdir gören eseri ise 1964 tarihli ‘’cut piece’’ idi. bu interaktif performans eserinde; sergi alanında önünde bir makasla dizleri üstünde oturan yoko ono, seyirciyi sırayla kendisine yaklaşıp kıyafetlerinden birer parça kesmeye davet ediyordu. performans devam ettikçe ve ono’nun kıyafetinin parçaları yavaş yavaş yere döküldükçe sanatçının gösterdiği huzursuzluk ve tiksinti belirtileri artıyor ama yine de seyirciye müdahale edilmiyordu. performansın sonunda memelerinin görünmemesi için tek koluyla askıları kesilmiş sütyenini sabit tutmaya çalışmak zorunda kalan yoko, cinsel şiddetin yarattığı katatoni ve hüznün yanında, seyirciye karşı koymayarak daha sonralarda aktivizminin büyük bir parçası haline gelecek olan pasifist eğilimlerini de gözler önüne seriyordu.

avant-garde camiasında kendine hatrı sayılır bir şöhret edinmeye başlayan yoko ono; 1966 yılında, indica gallery’de performatif enstalasyonların ağırlıkta olduğu bir sergi açtı. galeri sahibinin arkadaşı john lennon, son zamanlarda kavramsal sanata merak duyuyordu. arkadaşı serginin açılımından bir gün önce lennon’a galeriyi gezdirdi. yoko ono’nun işlerindeki iyimserlikten özellikle etkilenen lennon, sanatçı ile ortak projeler için sık sık mektuplaşır oldu. john lennon’ın cynthia powell ile olan evliliği devam ederken yoko ve lennon ikilisi romantik bir ilişkiye başladı. 1968’de evlenen çift, birbirlerinin sanat anlayışlarının sentezleri kabul edilebilecek önemli müzikal işler (ör. Ono, plastic ono band, 1970 & ono, fly, 1971) ürettiler. günümüzde kimi müzik yazarları tarafından ‘’proto-punk’’ olduğu kabul edilen bu albümler çıktıkları dönem kulak tırmalayıcı bulundular ve ana akım popüleritesine erişemediler.

müzikal girişimlerinin yanısıra ikilinin ortak üretimlerinden en çok ses getiren 1969 tarihli ‘’bed-in for peace’’ oldu. ono ve lennon çifti balayılarını geçirdikleri otel odasını yeni patlak veren vietnam savaşı’nı protesto etmek amacıyla tatilleri boyunca her gün 12 saat kadar basına açtı. ellerinde barış sembolleri ve pankartlar tutarak yatakta uzanan çift yedi gün süren protestoda gelen basın menspularıyla barış, sanat ve siyaset üzerine sohbetler etti. medya ve hayranlar tarafından çoğunlukla alay konusu edilen performans, lennon ve ono’nun devam eden ortak işlerindeki politik tavır için bir taslak çiziyordu. takip eden yıllarda yapacakları pasifist protestoların gelişini müjdeliyordu.

beraberliklerinin başından itibaren oldukça üretken birkaç yıl geçiren çift, özellikle yoko ono’nun adı altında yayımlanan önemli işlere imza attı. ono, 1973 tarihli ‘’approximately infinite universe’’ ve ‘’feeling the space’’ albümlerinde açıkça feminist şarkılar üretmeye başladı. önceki işlerine göre deneysellik dozunun hayli düştüğü bu blues albümleri ono’nun söz yazım tarzını oturtmasına yardımcı oldu. anlaşılabilir, kafiyeli ve mizahi yönü zaman zaman ağır basan sözler yazdı. sonrasında albüm çıkarmaya yedi yıllık bir ara veren yoko ono, 1980 yılının kasım ayında john lennon ile yedişer şarkı yazıp seslendirdikleri ‘’double fantasy’’ albümüyle geri döndü. bu albümde tamamen pop bir sound tercih eden ikili, birbirlerine yazdıkları aşk şarkılarını neredeyse bir diyalog formunda seslendirdiler.

john lennon 8 aralık 1980’de yoko ono’nun gözleri önünde öfekli hayran mark david chapman tarafından vurularak öldürüldü. hayranlar yine suçlayacak birini aramaya başladı ve hala beyaz olmayan bir kadın olan yoko ono, yine kolay hedefti. ono; miras için lennon’ı öldürtmek, lennon’ı uyuşturucuya bağımlı etmek, beatles’ı dağıtıp lennon’ı avant-garde üretimlere sürüklemek, oğlu sean için kötü bir anne olmak gibi suçlamalara maruz kaldı. pasifist ideolojisini sergileyecek şekilde, ikinci kez ve bu sefer daha güçlü başlayan cadı avına öfkeyle karşılık vermedi. bunun yerine sanatsal ve politik üretimlerine devam eden ono, lennon’ın ölümünden altı ay sonra solo albümü ‘’season of glass’’ı yayınladı. albümde yaşamakta olduğu yas sürecini ve öfkesini anlattı. eserin kapağında john lennon’ın öldüğü gün taktığı ve onun kanına bulanmış olan gözlüklerin bir fotoğrafı kullanıldı. medya tarafından hoş karşılanmayan bu kapağın değiştirilmesi talebini ono,  ‘’kapağı değiştirmiyorum. john artık bu.’’ diyerek reddetti.

2021 yılına kadar aktif üretime devam eden ono, sayısız esere imza attı. izlanda’da inşa ettirdiği ‘’imagine peace tower’’ enstalasyonu, medyanın ona dayattığı rollerle alay eden 2007 tarihli ‘’yes, i’m a witch’’ remix albümü hayranları arasında dikkat çeken işlerden oldu. şimdilerde hayatının son demlerini yaşayan usta sanatçı, hâlâ daha ağırlıklı olarak dünyaya bıraktığı sanat ve aktivizm mirası yerine medyanın ürettiği asılsız iddialarla anılıyor. buna rağmen kendine oldukça büyük bir kült hayran kitlesi edinmeyi başaran yoko ono, sevenleri için de ağırbaşlı bir direniş figürü haline geldi. baskılar, linçler ve eleştirilerin kendisini yıldırmasına izin vermeden inatla üretmeye ve barış için çalışmaya devam etti.

kaynakça

frank, w. (2009). instructions for destruction: yoko ono’s performance art. university of washington. https://depts.washington.edu/chid/intersections_winter_2009/whitney_frank_yoko_ono_performance_art.pdf

murray, y. m. (2021). cut piece: the art of yoko ono and the law of rape in the united states. law & literature, 33(3), 390–411. https://doi.org/10.1080/1535685x.2021.1934258

nixon, m. (2021). bed peace and gender abnorms. in j. browne (ed.), why gender? (pp. 349–371). cambridge university press. https://doi.org/10.1017/9781108980548.018

daily mirror. (1969, 26 mart). beatle john and yoko are forced out of their £20‑a‑day bed by maria, the hotel maid. daily mirror. (makalenin tam metni çevrimiçi ücretsiz erişilebilir bir arşivda bulunamadı; başlık snopes arşivi üzerinden doğrulanmıştır.) https://www.snopes.com/fact-check/john-and-yoko-maid-pic/

cott, j. (1971, 18 mart). yoko ono and her sixteen‑track voice. rolling stone, 78, 24–26. https://www.moma.org/momaorg/shared/pdfs/docs/publication_pdf/3218/moma_yokoono_preview.pdf

yoko ono. (2016). yoko ono – cut piece (1965) . youtube. https://youtu.be/agmvqbel-y0?si=hsibrn7b-nlxrpfu